*ژن، جەستە و ئەوەی ناگێڕدرێتەوە: خوێندنەوەیەکی فێمینیستی بۆ ئەنفال*

ئازادە جەماعەتی

بێتوانایی لە گێڕانەوە: ئەو شوێنەی زمان تێیدا دادەڕووخێت
«ناتوانم باسی بکەم… تەنیا ئەوە دەزانم هەموو شتێک لە یەک ڕۆژدا کۆتایی هات. »
ئەم ڕستەیە، کە لە زۆربەی شایەتییەکانی ڕێکخراوی چاودێری مافەکانی مرۆڤدا دووبارە بووەتەوە، تەنیا دەربڕینی بارێکی سۆزداری نییە؛ بەڵکو نیشانەی ئەو ساتەوەختەیە کە زمان لە ئاستی کارەساتدا دەستەوەستان دەبێت و دادەڕووخێت. لە دۆخی ئاساییدا، زمان ئامرازێکە بۆ ڕێکخستنی ئەزموون و داڕشتنەوەی لە چوارچێوەیەکی تێگەیشتوودا، بەڵام لە کاتی بەرەوڕووبوونەوەی توندوتیژییەکی ئەقڵبڕ، ئەزموونەکە هێندە چڕ و داگیرکەر دەبێت کە لە توانای دەربڕین بەدەر دەچێت؛ دەگاتە خاڵێک کە وشەکان بە سادەیی توانای گێڕانەوەی ئەو دۆخەیان نامێنێت.
ژنێکی گوندنشین لە گێڕانەوەیەکی تردا دەڵێت:
«کۆیان کردینەوە، وتیان دەچن بۆ شوێنێکی ئارام… دواتر دەنگی فیشەکمان بیست… پاش ئەوە ئیتر هیچی ترم بیر نەماوە. »
ئەم «بیرم نەماوە»یە، نەک لە واتایەکی سادە بۆ لەبیرچوونەوە، بەڵکو ئەو سنوورەیە کە تێیدا ئەزموونەکە لە دەربڕین پاشەکشە دەکات و بێدەنگی دەخولقێنێت. بە گوتەی «جۆرجیۆ ئاگامبێن»، لە بارودۆخە چەقبەستوودا، مرۆڤ بۆ ئاستی «ژیانی ڕووت» (bare life) کورت دادەبەزێت؛ دۆخێک کە تێیدا نەک تەنیا ماف، بەڵکو ئەگەری واتا، گێڕانەوە و تێگەیشتنیش لەناو دەچێت (ئاگامبێن، ١٣٩٥). ئەزموونی ئەنفال نەک وەک گێڕانەوەیەکی هێڵی، بەڵکو وەک پارچەپارچەی پەرتەوازە لە وێنە، دەنگ و ساتەکان دەردەکەوێت — ساتگەلێک کە هیچ پەیوەندییەکی جێگیر لەنێوانیاندا دروست نابێت.
بۆ ژنان، ئەم داڕووخانەی گێڕانەوە قووڵترە؛ چونکە ئەزموونی ئەوان لە یەکتربڕینی چەندین توندوتیژیی جیاوازدا — نەتەوەیی، ڕەگەزی، پێکهاتەکانی دەسەڵات و هەڵپەسێردراویی کۆمەڵایەتی — شێوەی گرتووە. ژنی ڕزگاربوو نەک هەر توندوتیژییەکە ئەزموون دەکات، بەڵکو دەبێت بە زمانێک بیگێڕێتەوە کە لە بنەڕەتدا لە ئاستیدا پەککەوتەیە.

کاتی شکاو: گێڕانەوە وەک دابڕان
لە گێڕانەوەکانی ژنانی ئەنفالدا، کات یەکگرتوویی خۆی لەدەست دەدات. ژنێک لە چاوپێکەوتنێکی زارەکیدا دەڵێت:
«سەرەتا ئێمەیان برد… نا، سەرەتا مێردەکەمیان برد… یان ڕەنگە هەردووکمان پێکەوە بووبین… نازانم…»
ئەم گومان و دودڵییە، نیشانەی لاوازیی یادەوەری نییە؛ نیشانەی داڕووخانی ڕێکەوتەکان و ڕیزبەندیی کاتە. وەک چۆن «پۆڵ ڕیکۆر» نیشانی دەدات، گێڕانەوە بە شێوەیەکی واتادار کات ڕێک دەخات و دەرفەت بە مێشک دەدات ئەزموونەکە بنیاد بنێتەوە (ڕیکۆر، ١٣٨٧). بەڵام لە ئەزموونی کارەساتدا، ئەم ڕیزبەندییە تێک دەچێت و ڕابردوو، ئێستا و ساتی کارەساتەکە لە یەکتردا دەتوێنەوە.
لە دۆخێکی وەهادا، ڕزگاربوو نەک لە ڕابردوو، بەڵکو لە «ئێستا»یەک دەدوێت کە هێشتا تێیدا گیروودەیە. کارەسات کۆتایی نایەت؛ بەڵکو بە شێوازێکی تر بەردەوام دەبێت — لە جەستەدا، لە یادەوەریدا و لە شێوازی ئەزموونکردنی کاتدا. ڕزگاربوو ناتوانێت لەو ساتەوەختە داببڕێت کە هێشتا بە زیندوویی لە ناخیدا ئامادەیە. دووبارەبوونەوەی دیمەنەکان و گەڕانەوەی بەردەوام بۆ ساتێکی تایبەت، هەوڵێکە بۆ بنیادنانەوەی ئەو ڕێکخستنه لەدەستچووە — هەوڵێک کە هەرگیز بە تەواوی ناگاتە ئەنجام.

جەستەی ژنانە: گۆڕەپانی سەرەکیی توندوتیژی
ئەگەر گێڕانەوە دادەڕووخێت، جەستە دەمێنێتەوە — وەک یەکەمین و بەردەوامترین شوێنی تۆماربوونی کارەساتەکە. ژنێک دەگێڕێتەوە:
«منداڵەکەیان لە باوەشم ڕفاند. هێشتا هەست دەکەم دەستەکانم خاڵین… هێشتا هەر ئەو هەستەم هەیە.»
لێرەدا جەستە دەبێتە یادەوەرییەکی زیندوو؛ یادەوەرییەک کە سەربەخۆ لە زمان کار دەکات. لە گێڕانەوەیەکی تردا هاتووە:
«لە شوێنێکدا ڕایانگرتین… شەوان نەدەخەوتین… دەترساین… شتانێک هەبوون کە ناکرێت باسیان بکەیت. »
ئەم «شتانەی ناکرێت باسیان بکەیت» زۆربەی کات ئاماژەن بۆ ئەو ئەزموونانەی لە چوارچێوەی توندوتیژیی ڕەگەزیدا پۆلێن دەکرێن، بەڵام بەهۆی گوشارە کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکانەوە، لە ناو بێدەنگیدا دەمێننەوە.
«جودیت باتلەر» نیشانی دەدات کە جەستەکان لە چوارچێوەی دەسەڵاتدا نرخ دەکرێن؛ هەندێکیان دەبینرێن و هەندێکی تریان پەراوێز دەخرێن (باتلەر، ١٣٩٦). لە ئەنفالدا، جەستەی ژن لە هەمان کاتدا شوێنی پیادەکردنی توندوتیژی و سڕینەوە لە گێڕانەوەیە. جەستە یادەوەرییەکی پڕ لە ئازارە کە بە شێوازی جۆراوجۆر کارەساتەکە وەبیر دەهێنێتەوە — لە ڕێگەی ئازار، هەستی لەدەستدان، شوێنی خاڵی ئازیزان و ئەو نیشانە بێدەنگانەی کە هیچ کات ناتوانن بێ یارمەتیی زمان دەربکەون.
بێدەنگی، شەرم و ئەوەی ناگوترێت
لە زۆربەی گێڕانەوەکاندا، بێدەنگی ئامادەییەکی چڕی هەیە. ژنێک دەڵێت:
«ئەگەر بیڵێم، ئیتر ناتوانم بژیم… هەندێک شت دەبێت هەر لەوێدا بمێننەوە. »
ئەم بێدەنگییە، نەک نەبوونی گێڕانەوە، بەڵکو بەشێکە لە خودی گێڕانەوەکە. «پریما لێڤی»، لە شیکردنەوەی ئەزموونی ڕزگاربوواندا، باس لە جۆرە شەرمێک دەکات کە نەک لە گوناە، بەڵکو لە خودی «ئەزموونەکە»وە سەرچاوە دەگرێت و دەبێتە ڕێگر لەبەردەم گێڕانەوەی ڕاستەوخۆ (لێڤی، ١٣٧٤). لە دۆخی ژنانی ئەنفالدا، ئەم شەرمە لەگەڵ پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکاندا ئاوێتە دەبێت و دەبێتە هۆی بێدەنگییەکی قووڵتر.
بەڵام ئەم بێدەنگییە خۆی هەڵگری واتایە. ئەوەی ناگوترێت، زۆربەی کات قورسترە لەوەی دەگوترێت. بێدەنگی لێرەدا نەک کۆتایی گێڕانەوە، بەڵکو شێوازێکی تری گێڕانەوەیە — گێڕانەوەیەک کە دەماری لە سڕینەوە، ناتەواوی و بێئارامیدا هەیە.

دایکایەتی و بەرگریکردن لە بیرچوونەوە
لە نێوان ئەم گێڕانەوە پچڕپچڕانەدا، دەنگی دایکان بەردەوامیی زۆرتری هەیە. ژنێک دەڵێت:
«هەموو شەوێک ناوی منداڵەکانم دەهێنم… ئەگەر نەیڵێم، وەک ئەوە وایە بە ڕاستی نەمابن. »
ئەم دووبارەکردنەوەیە، تەنیا شیوەن و لاواندنەوە نییە؛ بەڵکو شێوازێکە لە بەرگریکردن.
«هانا ئارێنت» جەخت لەسەر گرنگیی پاراستنی ئامادەیی مرۆڤ لە جیهاندا دەکات؛ ئامادەییەک کە لە ڕێگەی ئاخاوتن، وەبیرهێنانەوە و ئەنجامدانی کاری هاوبەشەوە جێگیر دەبێت (آرێنت، ١٣٨٠). لێرەدا، دایک بە دووبارەکردنەوەی ناوەکان، لە دژی سڕینەوەی هێمایی (سمبۆلیک) دەوەستێتەوە. دایکان دەبنە یادەوەرییەکی زیندوو — یادەوەرییەک کە نەک لە بەڵگەنامە فەرمییەکاندا، بەڵکو لە جەستە، زمان و دووبارەکردنەوەی ڕۆژانەدا دەپارێزرێت.

ڕاستییە پەرتەوازەکان: دژی گێڕانەوە گەورەکان
گێڕانەوە فەرمییەکان، زۆربەی کات ئەنفال لە قاڵبی ژمارە و ئاماردا نیشان دەدەن: دەیان هەزار کوژراو، هەزاران گوندی وێرانکراو، ڕێژە و خشتەکان. ئەم جۆرە نیشاندانانە ئەگەرچی گرنگن، بەڵام ڕاستیی ئەزموونی مرۆیی دەشارنەوە.
لە گێڕانەوەکانی ژناندا، ڕاستی لە ڕستە کورت و ناتەواوەکاندا دەردەکەوێت:
«بردیان. »
«ئیتر نەگەڕایەوە. »
«هیچ کات نەمانزانی لە کوێ نێژرا. »
ئەم ڕستانە سادەن، بەڵام قووڵن. «مۆریس بلانشۆ» کارەسات بە شتێک دادەنێت کە هەرگیز بە تەواوی دەرنابڕێت؛ کارەسات هەر ئەوەیە کە زمان لە ئاستی وردبوونەوە تێیدا دەستەوستان دەبێت و تەنیا پارچەپارچەی لێ دەمێنێتەوە (بلانشۆ، ١٣٨٥).
ڕاستیی کارەساتەکە، نەک لە گێڕانەوە گەورەکاندا، بەڵکو لەم وردەگێڕانەوە، بێدەنگی، ڕەنگدانەوە و جەستە بەجێماوانەدا شاردراوەتەوە.

*کارەساتێک کە بەردەوامە*
لە کۆتایی یەکێک لە گێڕانەوەکاندا، ژنێک دەڵێت:
«هەمووان دەڵێن تەواو بوو… بەڵام بۆ من هێشتا هەر ئەو ڕۆژەیە. »
ئەم ڕستەیە ڕەنگە وردترین وەسفی کارەسات بێت. کارەسات بۆ ڕزگاربووان سەر بە ڕابردوو نییە؛
لە جەستەدا دەمێنێتەوە،
لە یادەوەریدا دووبارە دەبێتەوە،
و لە گێڕانەوە ناتەواوەکاندا بەردەوام دەبێت.
لەو ڕوانگەیەوە، ئەنفال ڕووداوێک نییە، بەڵکو دۆخێکە کە لە کاتدا درێژ دەبێتەوە. ژنانی ئەنفال تەنیا شایەتحاڵی ئەم کارەساتە نین؛ ئەوان هەڵگرانی کارەساتەکەن — هەڵگرانی یادەوەرییەک کە کز نابێت و گێڕانەوەیەک کە تەنانەت لە ناتەواویی خۆشیدا، لە بەرامبەر لەبیرچوونەوەدا خۆڕاگری دەکات.

:سەرچاوەکان

ئارێنت، هانا. (١٩٨٠). ئایشمان لە قودس: ڕاپۆرتێک لەسەر ڕاپەڕینی خراپە. تاران: بڵاوکراوەکانی ئاغا.
ئاگامبن، جۆرج. (٢٠٠٦). پاشماوەی ئاوشڤیتز. تاران: بڵاوکراوەکانی قوقنووس.
باتلەر، جودیس. (٢٠٠٧). ژیانی ماتەمینی. تاران: بڵاوکراوەکانی نێی.
بلانشۆت، مۆریس. (٢٠٠٦). نووسینی کارەسات. تاران: بڵاوکراوەکانی نیلوفەر.
هیومان ڕایتس وۆچ. (١٩٩٣). جینۆساید لە عێراق: هەڵمەتی ئەنفال دژی کورد. نیویۆرک: چاودێری مافی مرۆڤ.
https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ .
https://www.hrw.org/reports/pdfs/i/عێراق/عێراق.937/anfalfull.pdf
لیڤی، پریمۆ. (١٩٩٤). خنکاوەکان و ڕزگاربووان. تاران: بڵاوکراوەکانی ڕۆزێنە.
ماکدۆڤڵ، دەیڤد. (٢٠٠٥). مێژووی هاوچەرخی کورد. تاران: چاپخانەی مەرکەز.
ڕیکۆر، پاوڵ. (٢٠٠٨). کات و گێڕانەوە. تاران: چاپخانەی قوقنووس.
غوڵامی، ئەمیر و ئەمجەد. (٢٠٢٢). گێڕانەوەی کارەسات لە سینەمای کوردیدا. سلێمانی: چاپخانەی هاوار فیلم.